deel 33: Brazilië: de zenuwen de baas?

We hebben het de afgelopen weken regelmatig gehad over de psychologische kanten van de sport en hoe je haar mysterieuze krachten in jouw voordeel kan laten werken. Zoals het tot nu toe in positieve zin werkt voor Oranje, zoveel moeite lijkt gastheer Brazilië het ermee te hebben. De stress straalt van het elftal af en er lijkt geen lijn in het spel te ontdekken. De rol van de coach is daarbij van wezenlijk belang, maar is Felipão nog wel de ijzeren veldheer van weleer?

Felipe Scolari is een echte Gaucho en Gauchos zijn, zoals we in het blog over Porto Alegre (zie: deel 18: Porto Alegre, verdeelde voetbalstad in het zuiden) al zagen, geharde cowboys. Zo smeedde hij in 2002 een nationaal elftal dat niet het meest in het oog springende voetbal speelde, maar weinig kansen weggaf én voorin een supertrio had staan met Ronaldo, Ronaldinho en Rivaldo. Hij behaalde er de vijfde wereldtitel mee. En al eerder in zijn loopbaan had Scolari zo’n team gebouwd bij Gremio en met hen het Braziliaans kampioenschap behaald, de Copa dos Libertadores gewonnen en bijna de wereldbeker (tot Danny Blind de beslissende penalty nam en Ajax alsnog won). Dus toen Scolari de overstap maakte naar het Europese continent en in dienst trad als bondscoach van Portugal was de opdracht duidelijk: Europees kampioen worden in eigen huis. Het jammerlijke falen in de finale van de EK 2004, toen de onooglijke vechtploeg van Griekenland weer eens met 1-0 won, werd gepersonificeerd door de steeds wanhopiger met zijn armen zwaaiende Scolari. Ook zijn tijd bij Chelsea was weinig succesvol, maar toen de seleção in de aanloop van de Confederations Cup in 2013 totaal niet draaide, haalde de Braziliaanse bond Scolari weer binnen in een ultieme poging om het WK in eigen land ook op sportief gebied te laten slagen.

Nu, een jaar na dat succesvolle toernooi in eigen land, is de seleção verworden tot een zenuwenploeg. Er zit geen rust in, geen overleg, geen plan. Als de bal wordt veroverd gaan er allerlei gele mannetjes rennen in de hoop dat door een kluts, of een individuele ingeving een doelpunt wordt gescoord. De looppatronen van Brazilië laten dan ook zien dat alles door het midden gaat; van het oer-Braziliaanse systeem met opkomende backs is weinig meer over, die lopen als een kip zonder kop over het veld zonder daadwerkelijke inbreng. Daarbij laat Scolari langs de lijn zijn ongenoegen met van alles en nog wat in woord en gebaar blijken, waardoor zijn spelers alleen maar worden bevestigd in hun twijfels. Resultaat tot nu toe is dat, anders dan Oranje, Brazilië niet wist te winnen van Chili en Mexico. Wel staat Brazilië in de kwart finale, maar de tegenstand neemt elke ronde toe: het soepel spelende Columbia is de volgende; Brazilië moet serieus beter gaan spelen.

Nu speelt Felipão zijn eigen psychologische spelletje. Hij zoekt de confrontatie met de nationale pers met het argument dat ze zijn ploeg zo hard aanpakken, vooral in vergelijking met andere teams. Opvallend is dat hij daarbij regelmatig Oranje opzoekt, maar daar zullen we komende weken nog aandacht aan geven. Een ander, voor mij onbegrijpelijk, spel speelt hij intussen met zijn spelers. Nu overweegt hij weer wissels toe te passen met het argument dat de huidige spelers niet voldoen. In plaats van het positief uit te leggen (iets als: de komende tegenstander vraagt om een andere aanpak), brengt hij alleen maar weer twijfel aan. Ook overweegt Scolari terug te grijpen op de succesvolle tactiek van 2002, namelijk met een extra centrale verdediger. Dat lijkt slim gezien de ruimte die de huidige verdediging regelmatig weggeeft. Maar het betekent dan weer wel dat je een man op het middeveld inlevert, dus het hele elftal anders moet gaan staan. Veel afwachtender, waarna de spitsen voorin optimaal gebruik moeten maken van de ruimte die hen geboden zal zijn Een slimme zet, of een noodgreep bij gebrek aan beter? In ieder geval heeft Scolari nu niet de beschikking over zo'n supertrio als in 2002.

Scolari met Neymar: nog heel wat praatsessies te gaan.

Nu is er aan psychologen geen gebrek in Brazilië. Sterker nog, het land kent meer psychologen dan welk land ter wereld ook. En ze lijken nu meer nodig dan ooit. Voorafgaand aan de penalty’s tegen Chili kwam de aanvoerder in beeld. Hij zonderde zich af, ging langs de kant zitten en zijn vochtige ogen leken vooral te smeken om hem geen elfmeter te laten nemen. Vergelijk dat eens met Robben, Sneijder, of Kuyt in hun begeleiding van jonge collega’s, of de manier waarop Huntelaar de bal pakte om in blessuretijd de penalty tegen Mexico te nemen. Kijk eens naar de emotie die los kwam bij de seleção toen ze de achtste finale overleefden en de keeper in tranen verklaarde dat dit alles goed maakte wat in 2010 mis ging. Ik denk alleen maar: hoe moet dat nou zo meteen, tegen Colombia, of nog later in het toernooi? Kun je je voorstellen dat dit team een finale in het eigen Maracanã gaat spelen en daarmee het trauma van 1950 gaat wegspelen?

Deel 18: Porto Alegre, verdeelde voetbalstad in het Zuiden

De volgende speelstad voor Oranje is Porto Alegre, de hoofdstad van de meest zuidelijke deelstaat Rio Grande do Sul. Nog nagenietend van de historische overwinning op Spanje, zou je kunnen denken dat Australië wel even wordt opgerold. Juist twee prachtige voorbeelden van mysterie in de sport, van de twee voetbalclubs van Porto Alegre, laten zien dat elke minuut, en elke actie belangrijk is. Oranje moet de concentratie en felheid vasthouden, ook, of misschien wel juist, tegen de Aussies.

Als je uit Porto Alegre komt, dan ben je Gaúcho, uitgesproken als Ga-oe-sjoe, of Gaúcha, de vrouwelijke variant. Stoere, onverzettelijke cowboys van de Pampa's. Zo zijn de voetballers die er vandaan komen ook van de gestampte pot, zoals de huidige bondscoach Felipão én die van het vorige WK, Dunga. Overigens zijn het niet allemaal houwdegens, denk maar eens aan voormalige Barcelona-ster Ronaldinho, of Falcão, lid van het fameuze middenveld van de WK's van 1982 en 1986, die beiden ook uit Porto Alegre komen.

Gre-Nal: niet altijd gezellig

Maar met de erkenning van hardheid, gebakken in de volksaard van de Gauchos, ben je er nog niet als je de voetbal-identiteit van Porto Alegre wilt omschrijven. Het allesoverheersende onderwerp in het debat over de volkssport is de strijd tussen de twee grote clubs die de stad op leven en dood verdelen: de Roden (van Internacional) versus de Blauwen (van Gremio). Die laatsten worden tricolores genoemd, maar mij is niet duidelijk waarom: blauw, met zwart en wit, wat geen kleuren zijn, maar dit terzijde. Als die tegen elkaar spelen in een zogenaamde Gre-Nal, dan lijkt het leven wel even stil te staan, en de fans van de winnaar hebben de dagen erna een vanzelfsprekende zelfverzekerdheid en een vage, gelukzalige glimlach over zich. Alle onderlinge haat en nijd daargelaten, is wat hen bindt hun vechtersmentaliteit. En als je het voetbal uit het zuiden wilt karakteriseren dan kom je eerder bij de Spaanstalige buurlanden (Uruguay, Argentinië) in de buurt dan bij de rest van Brazilië; meedogenloos. Er zijn twee heroïsche voorbeelden van de afgelopen tien jaar waaruit dat blijkt. Laat het ook gelijk een waarschuwing zijn voor Oranje wanneer ze Australië tegemoet treden.

Een jaar of acht, negen geleden was Gremio afgegleden naar bedenkelijk niveau. Om het hachje te redden en na een jaar weer terug te keren naar de eerste divisie moest de laatste wedstrijd tegen Nautico, in Recife, minimaal worden gelijkgespeeld. Een ongelooflijke spanning maakte zich van beide teams meester, en misschien nog wel meer van de scheidsrechter. De eerste penalty tegen Gremio werd toegekend in de eerste helft, de speler met rood het veld uitgestuurd. Nu werd die penalty gemist en bleef de stand 0-0. De wedstrijd vocht zich een weg naar het einde, maar toen de scheidsrechter aan het eind van de tweede helft nóg een penalty cadeau deed aan Nautico, liepen de zaken echt uit de hand. De militaire politie moest eraan te pas komen om de scheids te beschermen tegen... de spelers van Gremio. In de tumult kregen nog drie spelers rood: Gremio stond met 7 man en had een penalty tegen. Niemand die nog een cent gaf voor de kansen van de tricolores. Maar het ongelovige gebeurt toch. Wonder boven wonder redt de keeper de pingel, en uit de afgeslagen corner die volgt pikt Anderson, een broekie van 17 op dat moment, de bal op op het middenveld. De actie die volgt zal je door elke Gremista kunnen worden naverteld, het hoort tot de historie, het DNA van de club. Hij brak uit, een korte combinatie en een snel genomen vrije trap. Anderson loopt zijn man eruit, penetreert de 16 meter vanaf links, komt alleen voor de keeper en schuift de bal in de korte hoek. Na 18 minuten reservetijd wordt de wedstrijd beëindigd, is Gremio kampioen van de tweede divisie en vallen volwassen mannen elkaar huilend van geluk en ongeloof in de armen. De Batalha dos Aflitos, vrijvertaald de Slag om de zenuwen, zoals de wedstrijd de geschiedenis in is gegaan, is een ongelooflijk voorbeeld van hoe een wedstrijd, die eigenlijk verloren had moeten worden, toch werd gewonnen.

Een ander prachtig verhaal over hoe Gauchos hun wedstrijden kunnen winnen, tegen alle verwachtingen in, komt van die andere club: Sport Club Internacional. In 2005 kende het een van de hoogtepunten uit de clubgeschiedenis toen ze de Copa de los Libertadores (de Zuid Amerikaanse Champions League) won. Als kers op de taart mocht het daarna aantreden in de finale van de Wereldbeker. Een belangrijk moment voor de club, omdat ze dan op gelijke hoogte kon komen met Gremio. Eén probleempje was er wel, namelijk dat de tegenstander in die finale het ijzersterke Barcelona van trainer Frank Rijkaard was. Dat had spelers als Iniesta, Ronaldinho en Deco in de gelederen en weinig mensen gaven Inter een kans. Toch gebeurde het ongelooflijke: Barcelona speelde goed, maar bleek niet in staat om de betonnen Intermuur te slechten, en het bleef 0-0, tot de 82ste minuut. De internationaal totaal onbekende speler Adriano Gabiru was in het veld gekomen. Inter wist de bal tot Adriano te frommelen en hij wist op de één of andere, wonderbaarlijke manier de bal langs Valdes in het net schieten: 1-0, de Wereldcup voor Inter! Daarna heeft die hele Adriano nooit meer een bal normaal geraakt, maar op dat moment, in al je onschuld zo'n rommelgoal maken: je zou denken dat je voor altijd onsterfelijk bent in de harten van de Colorados, de Inter-fans. Helaas waren het Adriano 15 minutes of fame en is er ook na dat moment weinig meer van hem vernomen.

Enfin, Gauchos zijn harde gasten, de militaire tak van het Braziliaanse volk, nooit te beroerd om te vechten voor wat belangrijk voor ze is. En misschien niet altijd de meest technische, of fijnbesnaarde, maar altijd met het hart en dan kunnen er wonderlijke dingen gebeuren. Laat dat een les zijn voor Oranje: woensdag wacht je net zo'n team met een ijzersterke teamgeest, Australië. Bereid je daarom voor alsof je een tweede Batalha dos Aflitos moet winnen. Met minimaal evenveel inzet en onverzettelijkheid als je tegenstander, dan win je de wedstrijd en staat Oranje in de volgende ronde. Als je het op kan brengen, Oranje, om elke wedstrijd apart te beleven, en elke minuut inzet en concentratie op te brengen, kan het nog wel eens een heel mooi toernooi worden.